Democratie is een uiterst onwaarschijnlijk politiek systeem dat is ontstaan in de moderne, functioneel gedifferentieerde samenleving. In tegenstelling tot een monarchie (de vorst als sluitstuk van de maatschappelijke piramide) is het sluitstuk van een democratie gesplitst in regering en oppositie.
Democratieën in verval nemen als eerste dit onderscheid op de korrel: het voeren van oppositie wordt bemoeilijkt of uiteindelijk onmogelijk gemaakt.
Risico’s voor elk democratisch systeem:
- Verlies van openheid door het ontstaan van gebruiken en gewoonten (zelfdespontanisering). Haags gedoe, achterkamertjes, baantjescarrousels, kartelvorming en nu ook nog ‘tassendragers’. Dit heeft eind jaren negentig van de vorige eeuw de aanzet gegeven tot een rechaotisering van de politiek: de huidige versplintering.
De rechaotisering is dus geen garantie dat maatschappelijk voorgestructureerde thema’s op passende wijze in de politiek ter sprake worden gebracht. Want zoals elk systeem is het politieke systeem gesloten en reageert het uitsluitend op zichzelf (politieke communicatie reageert op politieke communicatie). - Risicomijding: in de welvaartsstaat wilden partijen geen scherpe programmakeuzes meer maken; dat zou de electorale kansen beperken. Dat resulteerde in de opkomst van “volkspartijen” die programma’s boden waar voor iedereen wat in zat. Het doel was de grootste te worden. De ‘trek naar het midden’ was sinds de jaren zeventig een kenmerk van de partijpolitiek, tot ook hier de versplintering de strategie van de ‘kartelpartij’ doorkruiste.
- Vermengen van moraal en politiek. Het is heel verleidelijk de politieke tegenspeler af te schilderen als een immorele tegenstander. Het zijn dan al gauw landverraders, ze helpen het land naar de verdoemenis, zijn heksen, decadent, of in populair conservatief jargon ‘woke’.
Van Ostaijen noemt de kabinetscrisis (in de Volkrant, 16 november 2026) de “ultieme vorm van zelfreferentialiteit”. De term zelfreferentialiteit ontleendt hij aan de differentietheoretische sociologie van Niklas Luhmann. Sociale systemen bestaan uit communicaties die gerbuik maken van het onderscheid zelfreferentie (de communicatie zelf) en vreemdreferentie (onderwerp van communicatie). Zonder vreemdreferentie geen zelfreferentie of andersom. Een proces is reflexief als het op zichzelf wordt betrokken (leren leren). Een systeem kan zichzelf observeren in reflectie (kentheorie en wetenschap). Voor ‘ultieme vormen’ is in deze theorie geen plaats.
De politieke burlesque kan ook anders worden geobserveerd: door de rechaotisering van de politiek vervaagt het onderscheid tussen regering en oppositie. De regering is een minderheid (heeft dus niet de macht) en de oppositie is verdeeld. Zou de kabinetscrisis het proces zijn waarin de politiek -gedwongen door rechaotisering- reflexief politiek bedrijft?
Wordt het niet tijd politiek eens vanuit een ander perspectief te observeren?
